सर्व घरकुल योजना

महाराष्ट्रातील प्रमुख ग्रामीण घरकुल योजना

१. प्रधानमंत्री आवास योजना (ग्रामीण) (PMAY-G)

नोडल संस्था: भारत सरकार (ग्रामीण विकास मंत्रालय) आणि महाराष्ट्र शासन.

सविस्तर उद्दिष्ट: बेघर कुटुंबांना आणि कच्च्या/मोडकळीस आलेल्या घरात राहणाऱ्यांना मूलभूत सुविधांसह पक्के घर उपलब्ध करणे.

प्रमुख तपशील

• मुख्य लाभार्थी: सामाजिक, आर्थिक आणि जात जनगणना (SECC) २०११ च्या आकडेवारीतून निवडलेले बेघर आणि झोपडीत राहणारे कुटुंबे.
• अनुदान (मैदानी क्षेत्र): ₹ १,२०,०००/- (केंद्र-राज्य वाटा ६०:४० असतो).
• अनुदान (डोंगराळ/दुर्गम क्षेत्र): ₹ १,३०,०००/- प्रति युनिट.
• अतिरिक्त लाभ: शौचालय बांधण्यासाठी ₹ १२,०००/- (स्वच्छ भारत मिशन - ग्रामीण मधून) आणि मनरेगा अंतर्गत अकुशल मजुरीचा लाभ.
• पात्रता निकष: कुटुंबात १६ ते ५९ वयोगटातील कोणताही प्रौढ सदस्य नसणे, महिला प्रमुख असलेले कुटुंब, दिव्यांग सदस्य असलेले कुटुंब, अनुसूचित जाती/जमाती अशा सामाजिक आणि वंचिततेच्या निकषांवर प्राधान्य दिले जाते.

२. रमाई आवास योजना

नोडल संस्था: सामाजिक न्याय व विशेष सहाय्य विभाग, महाराष्ट्र शासन.

सविस्तर उद्दिष्ट: राज्यातील अनुसूचित जाती (SC) आणि नव-बौद्ध समाजातील गरीब व बेघर कुटुंबांना सुरक्षित व पक्के घर बांधण्यासाठी आर्थिक मदत करणे.

प्रमुख तपशील

• लाभार्थी: अनुसूचित जाती व नव-बौद्ध समाजातील आर्थिकदृष्ट्या दुर्बळ नागरिक.
• ग्रामीण अनुदान: शासन निर्णयानुसार ₹ १,००,०००/- (ग्रामीण भागासाठी) किंवा PMAY-G च्या नियमांनुसार.
• पात्रता: लाभार्थ्याकडे स्वतःच्या नावावर जागा असावी आणि त्यांनी यापूर्वी कोणत्याही शासकीय गृहनिर्माण योजनेचा लाभ घेतलेला नसावा.

३. शबरी आवास योजना

नोडल संस्था: आदिवासी विकास विभाग, महाराष्ट्र शासन.

सविस्तर उद्दिष्ट: **अनुसूचित जमाती (ST)** प्रवर्गातील बेघर कुटुंबांचे राहणीमान सुधारण्यासाठी आणि त्यांना मूलभूत सोयी-सुविधांसह पक्के घर उपलब्ध करण्यासाठी.

प्रमुख तपशील

• लाभार्थी: अनुसूचित जमाती (ST) प्रवर्गातील नागरिक, ज्यात पारंपारिक वनवासी यांचाही समावेश असतो.
• उद्देश: आदिवासी कुटुंबांना सुरक्षित निवारा देऊन त्यांच्या सामाजिक व आर्थिक विकासाला हातभार लावणे.

४. पुण्यश्लोक अहिल्यादेवी होळकर आवास योजना

नोडल संस्था: ग्रामविकास विभाग, महाराष्ट्र शासन.

सविस्तर उद्दिष्ट: **धनगर समाजातील** बेघर आणि दुर्बळ घटकातील लोकांना पक्के घर बांधण्यासाठी आर्थिक साहाय्य पुरवणे आणि त्यांचे जीवनमान उंचावणे.

प्रमुख तपशील

• लाभार्थी: धनगर समाजातील नागरिक, जे ग्रामीण भागात राहतात आणि ज्यांच्याकडे स्वतःचे पक्के घर नाही.
• निवड प्रक्रिया: समाजातील वंचितता गुणांवर आधारित निवड आणि ग्रामसभेची शिफारस.

५. इतर महत्त्वाच्या ग्रामीण गृहनिर्माण योजना

• **आदिम आवास योजना:** विशेषतः **आदिम जमाती (Primitive Tribal Groups)** साठी पक्की घरे उपलब्ध करण्यासाठी.
• **अटल आवास योजना:** **महारोगी/कुष्ठरोग्यांसाठी** (Leprosy affected persons) आणि त्यांच्या कुटुंबांसाठी सुरक्षित व आरोग्यदायी निवाऱ्याची व्यवस्था करणे.
• **पं. दीनदयाल घरकुल जागा खरेदी अर्थसहाय्य योजना:** बेघर लाभार्थ्यांना जागा खरेदी करण्याकरिता आर्थिक मदत देणे.